Classic FM
Playlist
Je hoort nu: Track
Componist: Componist
meer informatie

Luister ook naar de themastations van Classic FM

Cadens tot Crescendo

Cadens

Virtuoze solopassage, die vrijwel altijd aan het eind van een concertdeel wordt gespeeld. Tot het begin van de 19e eeuw was de cadens een improvisatie over de voornaamste thema's van het deel, waarmee de solist de muzikale fantasie en technische virtuositeit kon tonen.

Canon

Vocaal of instrumentaal stuk voor twee of meer stemmen die, elkaar streng imiterend, dezelfde melodie uitvoeren. Dat wil zeggen de tweede stem begint met de melodie als de eerste er nog niet mee klaar is enzovoort. De canon is sinds de 14e eeuw een belangrijke vorm van het contrapunt: de kunst van het veelstemmig (polyfoon) componeren. Canons zijn er vanaf eenvoudig en tweestemmig tot uiterst kunstig en acht- of meerstemmig.

Cantate

Letterlijk: zangstuk (van cantare is zingen). Compositie op geestelijke of wereldlijke tekst; voor een of meer solisten met of zonder koor, of uitsluitend voor koorl met instrumentale begeleiding. Bestaat uit meerdere onderdelen zoals recitatieven, aria's, duetten, koralen en koren. Bach is de grootste meester van de kerkcantate; hij schreef er zo'n 300 waarvan er zo'n 100 verloren zijn gegaan.

Chaconne, ciacona

Oorspronkelijk een 16e eeuwse Spaanse dans, die later als variatievorm in de kunstmuziek werd overgenomen. Het thema ligt in de bas en wordt voortdurend herhaald: erboven ontwikkelen zich de variaties. Nauw verwant met de chaconne zijn de folia en de passacaglia. Het zijn eveneens variatievormen over een gelijkblijvende basfiguur, in ¾ maat, langzaam van tempo en ernstig van karakter. Beroemde chaconnes zijn die voor vioolsolo uit Bachs Tweede Partita en de finale van de Vierde Symfonie van Brahms.

Chromatiek

Van het Griekse chroma, is kleur. Het 'kleuren', dat wil zeggen verhogen of verlagen, van de zeven stamtonen in een octaaf (zie Toon en Toonsoorten). Chromatiek wordt in de westerse muziek al sinds de middeleeuwen toegepast, maar bereikte zijn grootste bloei in de laatromantiek (eind 19e eeuw, de muziek van Wagner als voorbeeld).

Coda

Letterlijk: staart. Het naspel of 'aanhangsel' van (een deel van) een compositie.

Coloratuur

De virtuoze versieingskunst die voornamelijk in de zang en daarin weer in de opera werd toegepast. Kan voor alle stemsoorten worden voorgeschreven, maar komt verreweg het meeste voor in sopraanpartijen; vandaar het stemtype coloratuursopraan.

Talloze voorbeelden, zoals de aria's van de Koningin van de Nach uit Mozarts Zauberflöte en veel aria's uit de opera's van Rossini, Bellini, etc. De coloratuur kan beperkt blijven tot ijdel en pralend stemvertoon, maar ook dienen als expressiemiddel waarmee vreugde, woede en humor kunnen worden uitgedrukt.

Concert

In de algemene betekenis: een openbare muziekuitvoering, waarop een of meerdere composities worden gespeeld door bijvoorbeeld een orkest of een kleiner ensemble. Betreft het een concert door één uitvoerder, wel of niet met begeleiding, dan spreekt men van een recital: pianorecital (solistisch), liederenrecital (zanger/-es met begeleiding).

Als vorm: sinds de klassieke periode een meestal driedelige, vrij grote compositie voor een solo-instrument met orkestraal ensemble. Als solo-instrument waren in de klassieke periode en in de romantiek (de 19e eeuw) vooral piano en viool en ook de cello in trek, maar voor vrijwel elk instrument zijn wel concerten geschreven.

Concerto, concerto grosso

In de barok de twee- tot vijfdelige compositievorm waarin één of meerdere solisten samen met een instrumentaal ensemble speelden. De voorloper van het klassieke en romantische soloconcert (zie Concert). Het concerto is ten opzichte van het latere concert 'kleinschaliger'; korter van tijdsduur en met minder begeleidende instrumenten. Bovendien gebruikt het typische barokinstrumenten en deels andere compositietechnieken.

Bij werken met een of twee solo-instrumenten sprak men meestal van concerto, bij twee of meer solo-instrumenten van concerto grosso – de grens is niet nauwkeurig te trekken. Het 'concerto grosso' (of 'ripieno') was bovendien de naam voor het begeleidende ensemble in tegenstelling tot het 'concertino': de groep solisten.

Concertmeester

Aanvoerder (in het Engels: leader) van de eerste violen in het (symfonie)orkest. Na de dirigent heeft hij de belangrijkste leidende functie in het orkest, en hij speelt de grote vioolsoli in symfonische werken, zoals in Also sprach Zarathustra van Richard Strauss. Bij kleine orkesten die zonder dirigent spelen neemt de aanvoerder vaak een deel van die taak over (bepalen van het tempo, aangeven van het inzetten, etc.). Bij strijkorkesten en strijkkwartetten wordt de aanvoerder of eerste violist ook wel de 'primarius' genoemd.

Continuo

(zie Sonate).

Contrapunt

De term is een samentrekking van het Latijnse 'punctus contra punctum': noot tegen noot. Contrapunt is de kunst van het veelstemmig (polyfoon) componeren, waarbij meerdere gelijkwaardige melodieen (stemmen, partijen) volgens bepaalde regels met elkaar worden gecombineerd. De canon en de fuga zijn enige belangrijke vormen van het contrapunt, dat bij Bach zijn indrukwekkendste realisatie vond. Voorbeelden: Die Kunst der Fuge en Das Wohltemperierte Klavier (twee maal 24 preludes en fuga's in alle majeur- en mineurtoonsoorten).

Contratenor, countertenor

Een tenor die door middel van een speciale zangtechniek zijn stem weet 'op te voeren' tot de ligging van de vrouwelijke altstem. Omdat in de baroktijd en eerder vrouwen niet aan kerkelijke muziekuitvoeringen deel mochten nemen werden de sopraan- en altpartijen in oratoria en dergelijke uitgevoerd door jongensstemmen en contratenoren.

Crescendo

Het toenemen van de klanksterkte. Het afnemen ervan heet decrescendo of diminuendo. Spectaculaire voorbeelden van het (orkestrale) crescendo zijn te vinden in de meeste ouvertures van Rossini, en vooral in de Boléro, van Ravel, een stuk dat één voortdurend crescendo is (zie ook Dynamiek). 

Om dit element te tonen dien je cookies te accepteren voor Classic FM. Dit kan in verschillende niveaus. Klik hier voor meer informatie.